Creatieve aanpakken voor ontwikkeling van sociale competenties in het onderwijs

Leerlingen die 'straf' hebben een paar uur laten meelopen met schoonmaakdienst of directie, om hen met andere ogen te laten kijken naar het werk binnen de school; de schoolbel afschaffen om leerlingen zelf verantwoordelijk te maken voor het op tijd aanwezig zijn; 'vertraagde tijd' inbouwen tijdens elke studieperiode om leerlingen te leren terugkijken: het zijn voorbeelden van het stimuleren van sociale competenties, ook wel 'soft skills' genoemd.

Sociale competenties (soft skills) in negen casestudies
In opdracht van de Onderwijsraad deed het Kohnstamm Instituut onderzoek naar de stimulering van 'soft skills' in Nederland en Vlaanderen. Het begrip ‘soft skills’ heeft veel overlap met het begrip 'sociale competenties', de in het veld meer gebruikelijke term. Vier door de Onderwijsraad belangrijk geachte competenties zijn: samenwerken, zelfsturing, communicatieve competentie en keuzes maken. Negen casestudies (vijf Nederlandse en vier Vlaamse scholen VO) zijn onderzocht als goed voorbeeld van de stimulering van deze sociale competenties.

Interessante maatregelen op organisatieniveau
De scholen prikkelen hun leerlingen om sociaal competent(er) te worden door maatregelen te nemen in de organisatie. Voorbeelden zijn een andere invulling van 'straf', meer eigen verantwoordelijkheid voor de leerlingen en tegelijk meer structurele begeleiding door vaste coaches om die verantwoordelijkheid te leren dragen.
De scholen zorgen voor een veilige sfeer en een goed pedagogisch klimaat. Ze stimuleren sociaal competent voorbeeldgedrag van docenten door intervisie en scholing.
Alle negen scholen vlechten de aandacht voor sociale competenties in hun beleid in, en maken in deze integrale aanpak ook gebruik van programma's gericht op de verwerving van specifieke sociale competenties. Samenwerken wordt daarbij vaak ingezet als werkvorm, eerst intensief begeleid, en daarna met begeleiding op afstand.

Interessante maatregelen op leerlingniveau
Op alle scholen springt de aandacht voor de individuele leerling in het oog, met afstemming van de begeleiding op wat deze leerling op dit moment nodig heeft. Hierbij heeft reflectie een systematische plaats, wordt vooral positieve feedback gegeven, en helpen elektronische hulpmiddelen de individuele communicatie tussen leerling en docent. Het betrekken van ouders door huisbezoek helpt om gedrag thuis en op school op één lijn te krijgen.

Effecten
Het aanleren van sociale competenties gebeurt vooral in de lagere leerjaren.  De stellige indruk van de scholen is dat de hieraan bestede tijd niet ten koste gaat van de onderwijsinhoud, maar juist de rust creëert die leerlingen nodig hebben voor hun schoolwerk. Voor zicht op de daadwerkelijke effecten is ander onderzoek nodig dan casestudies.

Verschillen tussen de Nederlandse en Vlaamse scholen
Er zijn tussen de Nederlandse en Vlaamse scholen meer overeenkomsten dan verschillen. Verschillend is wel dat Vlaamse scholen vaker een specialist in dienst (psycholoog of pedagoog) hebben  die een rol speelt in de ‘opvoeding’ van de leerlingen. In de Nederlandse scholen ligt deze taak vaker bij vakdocenten die daarnaast mentor zijn. Een tweede verschil ligt in de verschillende wet- en regelgeving voor Nederland en Vlaanderen en de daarmee gepaard gaande verschillen in toetsing van de sociale competenties.

Meer informatie

Eck, E. van, Daalen, M.M. van, Heemskerk, I.M.C.C. (2011).
Soft skills en sociale competenties in het secundair onderwijs.
Rapport 859, ISBN 90-6813-922-8, € 22,50. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
download - bestel

Contactpersoon

Edith van Eck, EvanEck@kohnstamm.uva.nl

Zie ook

Dam, G. ten, Geijsel, F., Reumerman, R., & Ledoux, G. (2010).
Burgerschapscompetenties: de ontwikkeling van een meetinstrument. Pedagogische Studiën, 88, 3-22.

Burgerschap Meten

Roede, E., Derriks, M.F.G. , & Boogaard, M. (2008).
Sociale competentie in het Rotterdamse onderwijs.
SCO-rapport 797. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut.
download

Dam, G. ten, & Volman, M., Westerbeek, K., Wolfgram, P., & Ledoux, G. (2003).
Sociale competentie langs de meetlat. Het evalueren en meten van sociale competentie. Den Haag: Transferpunt Onderwijsachterstanden.

Trefwoorden

voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs, mbo, sociale competenties, soft skills